जयकृष्ण यादव
सुनसरी सदरमुकाम इनरुवा सहित जिल्लाभरी नै आठौँ अन्तराष्ट्रिय योग दिवस भव्यताका साथ मनाईएको छ । ‘मानवका लागि योग’ भन्ने नाराका साथ आठौँ अन्तराष्ट्रिय योग दिवस सुनसरी सदरमुकाम इनरुवामा प्रभातफेरी र योग सहित विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइएको छ । योग गरौं निरोग बनौ, कपालभाती जिवन साथी सहितको नारा लगाउदै नगर परिक्रमा र मूख्य चौकमा योगको अभ्यास तथा मञ्चको कार्यक्रम गरि जिल्ला आयुर्वेद स्वास्थ्य केन्द्रले आठौ योग दिवश मनाइएको हो । योगको नियमित अभ्यास गर्नेमा रोग प्रतिरोधी क्षमता वृद्धि हुने भएकाले नियमित योग अभ्यास आवश्यक रहेको प्रमुख अतिथि तथा इनरुवा नगर प्रमुख केदार भण्डारीले बताउनुभयो । भण्डारीले योग सबै मानव जिवनका लागि उपयोगी भएकाले यसको प्रचारप्रसार र थाहा भएकाहरुले नियमित योग अभ्यास गर्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो ।
आधुनिक युगको प्रभावमा योगलाई चटक्क बिर्सिएका नेपाली युरोप र अमेरिकामा उपचार र सुख शान्तिका लागि बढी प्रयोगमा आउन थालेपछि योगतिर आकर्षित हुन थालेको सकारात्मक पक्ष देखिएको योग गुरु देवनारायण साहले बताउनुभयो ।
योग दिवशमा आयोजित कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्नुहुदै इनरुवा उपप्रमुख विनिता कुमारी मेहताले योग सबैका लागि सधैका लागि आवश्यक भएकाले यसमा ध्यान दिन नगरबासीमा आग्रह गर्नुभयो । मेहताले योग गुरुहरुलाई स्वास्थ्य, सभ्यता, नैतिकता र प्रतिरक्षासंग जोडिएर प्रशिक्षण दिन र शिवर चलाउन आग्रह गर्नुभयो । सुनसरीका प्रमुख जिल्ला अधिकारी इन्द्रदेव यादवले नियमित रुपमा जिवनमा योग अभ्यास गर्न सक्यो भने दिर्घ जिवन पाउने र रोगबाट मुक्ती हुने भएकाले योग अभ्यास गर्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो ।
जिल्ला पञ्तन्जली समितिका कृष्ण दाहालले योग वैदिक चिकित्सा पद्धति भएकाले अथर्ववेदमा ‘योगश्चित्तवृत्ति निरोधः’ अर्थात् मनमा आउने विभिन्न विषयलाई रोक्ने अभ्यास गर्नु नै उतम हुने बताउनुभयो ।
कार्यक्रममा प्रहरी उपरीक्षक संजय सिंह थापा, सशस्त्र प्रहरी उपरीक्षक विक्रम हुमागाई, नेपाली काग्रेंसका जिल्ला सचिव विरेन्द्र साह, राष्टिय अनुशंधानका कुलचन्द्र नेपाल, पतन्जली योग समितिका ओम कोईराला, कृषि बैज्ञानिक चितरन्जन यादव, कैलास राय, तरुण कुमार यादव, जिल्ला आयुर्वेद स्वास्थ्य केन्द्र सुनसरीका प्रमुख डा. संजिव कुमार यादव,मिश्रीलाल मेहता, पत्रकार जयकृष्ण यादव सहितको उपस्थिती रहेको थियो ।
जुन २१ मा अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस
भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्रदामोदर दास मोदीले संयुक्त राष्ट्र सङ्घको ६९ औँ महासभामा योग सबैका लागि सधैँका लागि आवश्यक भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसको घोषणा गर्न प्रस्ताव गरेका थिए । सो प्रस्तावमा नेपालका तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले पहिलो समर्थन गरेपछि युरोपियन युनियन लगायत संयुक्त राष्ट्र सङ्घका स्थायी सदस्य राष्ट्रले समर्थन गरेका थिए ।
सङ्घले घोषणा गरेका दिवसमध्ये ९० दिनमा १७७ देशले यो दिवसप्रति समर्थन जनाए । सन् २०१६ देखि २१ जुनमा अन्तरराष्ट्रिय योग दिवस विश्वभर मनाइएको थियो । माघ १ गते मनाउने गरिएको विश्व योग दिवस २१ जुनमा मनाइएपछि नेपालका अभियानकर्मीहरुले माघ १ लाई राष्ट्रिय योग दिवस घोषणा गर्न शान्ति तथा पुनर्निर्माण मन्त्रालय मार्फत् मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव गरेका थिए । “योगको सुरुवात शिव र पार्वतीको संवादबाट सुरु भएको मानिन्छ, शिव पार्वतीको वास नेपालकै हिमालय क्षेत्रमा थियो, नेपाल माहात्म्यको हिमवत्खण्डमा यसको चर्चा छ”, योग दिवसका अभियानकर्मीको तर्क छ ।
आयुर्वेदलाई योगसँग जोड्न वि सं २०४८ चैत १५ गतेदेखि नरदेवी आयुर्वेद अस्पतालमा योग अभ्यास सुरु गरिएको थियो । वि सं २०५८ देखि क्षेत्रीय आयुर्वेद चिकित्सालय विजौरी दाङमा पनि योगको अभ्यासबाट स्वास्थ्य लाभ गराउन शुरु गरिएको छ ।
इसापूर्व १६०० मा रचना गरिएको आयुर्वेदिक ग्रन्थ चरकसंहितामा मनलाई जित्ने सत्वावजय चिकित्सा पद्धतिको विकास हिमालय क्षेत्रको वनमा ऋषिमुनिले योग, ध्यान साधना र तपस्याद्वारा गरेको उल्लेख छ ।
योग दिवस मनाउन थालेपछि नेपालमा योग र आयुर्वेदको क्षेत्र विकसित हुने यस क्षेत्रमा लागेका स्नातकोत्तर योग विज्ञान एसोसियसन नेपालका अध्यक्ष क्षितिज बराकोटीको भनाई छ ।
नेपालमा योग र प्राकृतिक चिकित्साको औपचारिक अध्ययन अध्यापन नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयको वाल्मीकि विद्यापीठमा हुँदै आएको छ । प्रवेशिका गरेकालाई छ महिनाको योग र प्राकृतिक चिकित्साको तालिम दिने गरिएको हो । जुनसुकै विषयमा स्नातक गरेकालाई प्राच्य स्वास्थ्य शिक्षामा दुई वर्षे स्नातकोत्तरको पाठ्यक्रमसमेत स्वीकृत भएकोे विद्यापीठका योग र प्राकृतिक चिकित्सा विभागले बताउँदै आएको छ ।
मानवभित्र भएका सम्पूर्ण सम्भावनालाई उजागर वा प्रकटीकरण गर्न सक्ने ज्ञान विज्ञानलाई योग भनिन्छ । प्रारम्भिक कालमा योग सबैका लागि सधैँका लागि भएकामा मध्यकालमा दाह्री, कपाल पालेका वैरागी एवम् साधु सन्तका लागि मात्र योग भन्ने अर्थमा बुझिन्थ्यो । अहिले स्वास्थ्यसँग जोडिएर योग आएको छ ।
जुन मान्छे जहाँ छ, त्यसबाट व्यवस्थितरुपमा अघि बढ्ने माध्यम योग हो, यसले कार्यक्षमता वृद्धि गर्छ, यसलाई पश्चिमी देशले जीवन व्यवस्थापन शास्त्र भन्न थालेका छन । योगभित्र मनोविज्ञान, परामनोविज्ञान र भावातीत मनोविज्ञान भएको पाईन्छ । अमेरिकाका क्याम्पसमा परामनोविज्ञान र भावातीत मनोविज्ञानको अध्ययन अध्यापन सुरु भएको छ । योग र ध्यान साधनाका लागि उत्तरायण महत्वपूर्ण मानिने भएकाले उत्तरायण सुरु हुने पहिलो दिन मकर सङ्क्रान्ति अर्थात् माघ १ गतेलाई सरकारले राष्ट्रिय योग दिवस घोषणा गरेको थियो ।
योगको दिवश बारे राष्टिय निर्णय ः मन्त्रिपरिषद्को विसं २०७२ साउन २८ गतेको बैठकले माघ १ गते राष्ट्रिय योग दिवस मनाउने औपचारिक निर्णय गर्दै यसको संयोजन गर्ने जिम्मेवारी शिक्षा मन्त्रालयलाई सुम्पेको थियो । तत्कालीन शान्ति तथा पुनःनिर्माणमन्त्री नरहरि आचार्यको प्रस्तावमा मन्त्रिपरिषद्ले माघ १ गतेलाई राष्ट्रिय योग दिवस घोषणा गरेको हो । यसअघि विसं २०३६ देखि उत्तरायण शुरु हुने दिन पारेर नेपालमा डा हरिप्रसाद पोखरेलको सक्रियतामा योगको क्षेत्रमा काम गरेका संस्थाको सहभागितामा विश्व योग दिवस मनाउन थालिएको थियो । वैदिक कालमा हिमालयको काखमा ऋषिमुनिले अध्ययन अनुसन्धान गरी प्रतिपादन गरेको योग नेपालमै लुप्तप्रायः बनेको थियो । यही क्षेत्रबाट पुनर्जागरण गर्न दिवस घोषणा गरी जनचेतना जगाउने काम शुरु भएको हो । प्राचीनकालमा योग, ध्यान र आयुर्वेदका माध्यमबाट मानसिक शान्ति एवम् स्थिरता र आरोग्यताको प्राप्ति हुन्थ्यो ।
